มาตรฐาน ASTM JIS EN ของอลูมิเนียม อ่านอย่างไร

มาตรฐานอลูมิเนียมที่ควรรู้จักมีอะไรบ้าง

คำตอบสั้นที่สุด: มาตรฐานอลูมิเนียมที่เจอในท้องตลาดมี 3 ระบบหลัก คือ ASTM ของอเมริกา JIS ของญี่ปุ่น และ EN ของยุโรป โดยแผ่นและเพลาอลูมิเนียมในไทยนิยมอ้างอิง ASTM B209 หรือ JIS H4000 มากที่สุด เกรดเดียวกันอาจเขียนต่างกันเล็กน้อย เช่น 6061 ใน ASTM คือ A6061 ใน JIS และ EN AW-6061 ในมาตรฐานยุโรป

เรื่องนี้สำคัญตรงที่วัสดุแต่ละล็อตผลิตภายใต้มาตรฐานไม่เหมือนกัน ถ้าอ่านรหัสบนใบเสนอราคาหรือ Mill Certificate ไม่เป็น อาจสั่งผิดเกรดหรือตีความค่าสเปกผิดได้ บทความนี้อธิบายตั้งแต่โครงสร้างของแต่ละระบบมาตรฐาน วิธีอ่านรหัส ไปจนถึงตารางเทียบเกรดข้ามมาตรฐานที่ใช้บ่อยที่สุด

สามสำนักมาตรฐานหลักต่างกันอย่างไร

แต่ละระบบเกิดจากองค์กรมาตรฐานคนละประเทศ จุดเน้นและวิธีตั้งชื่อจึงต่างกัน

• ASTM (American Society for Testing and Materials) — ระบบอเมริกัน เน้นกำหนดขอบเขตองค์ประกอบเคมี คุณสมบัติเชิงกลขั้นต่ำ และวิธีทดสอบ มาตรฐานที่เกี่ยวกับอลูมิเนียมแผ่นและแถบคือ ASTM B209 ส่วนเพลาและแท่งคือ ASTM B221 ตลาดอลูมิเนียมแผ่นในไทยอ้างระบบนี้บ่อยที่สุด
• JIS (Japanese Industrial Standards) — ระบบญี่ปุ่น ใช้รหัสตัวอักษรนำหน้าเลขเกรด เช่น ตัว A หมายถึงอลูมิเนียม (A6061 คืออลูมิเนียมเกรด 6061) มาตรฐานแผ่นและแถบคือ JIS H4000 วัสดุจากมิลญี่ปุ่นและมิลในเอเชียหลายแห่งใช้ระบบนี้
• EN (European Norm) — ระบบยุโรป ออกโดยคณะกรรมาธิการมาตรฐานยุโรป ใช้รหัส EN AW นำหน้าเลขเกรด (AW ย่อมาจาก Aluminium Wrought) มาตรฐาน EN 573 กำหนดองค์ประกอบเคมีและวิธีตั้งชื่อ ส่วน EN 485 ครอบคลุมแผ่นและแถบ

จุดที่ช่างและฝ่ายจัดซื้อควรรู้คือ มาตรฐานเหล่านี้ไม่ได้มีไว้ให้จำ แต่มีไว้ให้ "อ้างอิง" เวลาสั่งซื้อหรือตรวจรับ การเขียนในใบสั่งซื้อว่า "อลูมิเนียมแผ่น 6061-T6 ตาม ASTM B209" ชัดเจนและบังคับตรวจสอบได้กว่าการเขียนแค่ "อลูมิเนียม 6061" เฉย ๆ มาก

อ่านรหัสมาตรฐานให้เป็น

รหัสมาตรฐานมักมีโครงสร้างเป็น ชื่อสำนัก เลขมาตรฐาน และปีที่แก้ไขล่าสุด เช่น ASTM B209-14 หมายถึงมาตรฐาน ASTM เลขที่ B209 ฉบับแก้ไขปี 2014

• เลขมาตรฐาน บอกประเภทผลิตภัณฑ์ เช่น B209 คือแผ่นและแถบ B221 คือเพลา แท่ง และโปรไฟล์อัดขึ้นรูป ถ้าใบรับรองระบุ B209 แต่สินค้าที่ได้เป็นเพลากลม ก็มีคำถามที่ต้องถาม
• ปีฉบับแก้ไข บอกว่ามิลทดสอบตามข้อกำหนดรุ่นไหน โดยทั่วไปฉบับใหม่จะละเอียดกว่า งานที่มีข้อกำหนดคุณภาพเข้มควรระบุปีไว้ในใบสั่งซื้อด้วย
• รหัสเกรดข้างในมาตรฐาน ระบบ JIS เติมตัว A นำหน้าเลขสี่หลัก เช่น A5052 A6061 A7075 ส่วน EN ใช้รูปแบบ EN AW-6061 และมักมีชื่อเชิงเคมีกำกับ เช่น AlMg1SiCu ซึ่งบอกธาตุผสมหลักของเกรดนั้นโดยตรง

เมื่อเจอรหัสที่ไม่คุ้น วิธีเช็กเร็วที่สุดคือดูว่าเลขสี่หลักตรงกับเกรดในตารางเทียบด้านล่างหรือไม่ แล้วค่อยเทียบองค์ประกอบเคมีจากใบรับรองอีกชั้น

ตารางเทียบเกรดข้ามมาตรฐาน

เกรดยอดนิยมที่ขายในไทยมีรหัสเทียบเคียงกันในแต่ละระบบดังนี้

คำว่าเทียบเคียงมีนัยสำคัญ เกรดข้ามมาตรฐานใกล้กันมากแต่ไม่ได้เหมือนกันร้อยเปอร์เซ็นต์ ขอบเขตองค์ประกอบเคมีและค่าคุณสมบัติขั้นต่ำอาจต่างกันเล็กน้อย งานที่มีข้อกำหนดเข้ม เช่น ชิ้นส่วนส่งออกหรืองานที่ต้องตรวจสอบย้อนกลับ ควรระบุมาตรฐานเดียวให้ชัดเจนและตรวจรับตามมาตรฐานนั้น

สำหรับค่าคุณสมบัติเชิงกลของแต่ละเกรดว่าอ่านอย่างไรและนำไปใช้อย่างไร อ่านต่อได้ในบทความ ค่าคุณสมบัติเชิงกลของอลูมิเนียม อ่านตารางเป็น

ในไทยนิยมใช้มาตรฐานไหน

จากสินค้าที่หมุนเวียนในตลาดไทย อลูมิเนียมแผ่นและเพลาส่วนใหญ่อ้างอิงสองระบบคือ ASTM B209 และ JIS H4000 ขึ้นอยู่กับมิลต้นทาง วัสดุจากมิลเอเชียจำนวนมากออกใบรับรองตาม JIS ขณะที่วัสดุจากมิลตะวันตกและมิลใหญ่หลายแห่งใช้ ASTM

ฝั่งผู้ซื้อ โรงกลึงและโรงแม่พิมพ์ทั่วไปมักระบุแค่เกรดกับ temper เช่น อลูมิเนียม 6061-T6 หรือ อลูมิเนียม 7075-T6 ซึ่งเพียงพอสำหรับงานทั่วไป แต่สำหรับงานส่งออก งานยานยนต์ หรืองานหน่วยงานราชการที่มีเอกสารกำหนดคุณภาพ ควรระบุมาตรฐานลงไปในใบสั่งซื้อทุกครั้ง และแจ้งผู้ขายตั้งแต่ขอใบเสนอราคาว่าต้องการใบรับรองที่อ้างมาตรฐานใด เพื่อเลี่ยงปัญหาตอนตรวจรับ

วิธีตรวจมาตรฐานจาก Mill Certificate

Mill Certificate คือเอกสารเดียวที่ยืนยันได้ว่าวัสดุล็อตนั้นผลิตตามมาตรฐานอะไรจริง เวลาตรวจรับให้ดู 4 จุดนี้ตามลำดับ

1. ชื่อมาตรฐานและปีฉบับ — ต้องตรงกับที่ระบุในใบสั่งซื้อ เช่น ASTM B209 หรือ JIS H4000
2. เกรดและ temper — ตรวจว่าเป็น 6061-T6 ไม่ใช่ 6061-T6511 หรือ temper อื่นที่ค่าคุณสมบัติต่างกัน
3. เลขฮีต (Heat Number) — ต้องตรงกับเลขที่ประทับหรือติดสติกเกอร์บนวัสดุจริง เพื่อให้สืบย้อนกลับได้
4. ผลทดสอบเคมีและเชิงกล — ค่าที่วัดได้ต้องอยู่ในช่วงที่มาตรฐานกำหนด ไม่ใช่แค่มีตัวเลขมาให้

รายละเอียดการอ่านใบรับรองทีละช่องอยู่ในบทความ Mill Certificate คืออะไร ทำไมต้องขอทุกครั้ง ส่วนการเปรียบเทียบคุณสมบัติระหว่างเกรดยอดนิยมดูได้ที่ เปรียบเทียบอลูมิเนียม 5083 vs 6061 vs 7075

สรุป

• มาตรฐานอลูมิเนียมมี 3 ระบบหลักคือ ASTM (อเมริกา) JIS (ญี่ปุ่น) และ EN (ยุโรป)
• อลูมิเนียมแผ่นและเพลาในไทยนิยมอ้าง ASTM B209 และ JIS H4000 ขึ้นกับมิลต้นทาง
• เกรดเดียวกันเขียนต่างกัน เช่น 6061 A6061 และ EN AW-6061 คือเกรดเทียบเคียงกัน แต่องค์ประกอบอาจต่างเล็กน้อย
• งานที่มีข้อกำหนดคุณภาพควรระบุมาตรฐานพร้อมปีฉบับในใบสั่งซื้อทุกครั้ง
• ตรวจรับจริงด้วย Mill Certificate ดูมาตรฐาน เกรด temper เลขฮีต และผลทดสอบให้ครบ

คำถามที่พบบ่อย

เกรดเดียวกันคนละมาตรฐานใช้แทนกันได้ไหม

สำหรับงานทั่วไปมักใช้แทนกันได้เพราะองค์ประกอบและค่าคุณสมบัติใกล้เคียงกันมาก แต่งานที่มีข้อกำหนดเอกสาร เช่น งานส่งออกหรืองานที่ลูกค้าระบุมาตรฐานไว้ ต้องใช้วัสดุที่มีใบรับรองตามมาตรฐานนั้นโดยเฉพาะ ไม่ควรสลับเอง

ASTM B209 คือมาตรฐานอะไร

เป็นมาตรฐานอเมริกันสำหรับอลูมิเนียมและอลูมิเนียมอัลลอยด์แผ่นและแถบ กำหนดขอบเขตองค์ประกอบเคมี คุณสมบัติเชิงกลขั้นต่ำตามเกรดและ temper รวมถึงวิธีทดสอบ เป็นมาตรฐานที่ถูกอ้างอิงบ่อยที่สุดสำหรับอลูมิเนียมแผ่นในไทย

ทำไมใบรับรองบางล็อตเป็น JIS บางล็อตเป็น ASTM

เพราะวัสดุแต่ละล็อตมาจากมิลคนละแห่ง มิลแต่ละแห่งผลิตและรับรองตามมาตรฐานของประเทศหรือตลาดหลักของตนเอง สิ่งที่ผู้ซื้อต้องทำคือเทียบเกรดให้ถูก และถ้างานบังคับมาตรฐานเดียว ให้แจ้งผู้ขายตั้งแต่ขอราคา

บทความที่เกี่ยวข้อง

• Mill Certificate คืออะไร ทำไมต้องขอทุกครั้ง
• ค่าคุณสมบัติเชิงกลของอลูมิเนียม อ่านตารางเป็น
• เปรียบเทียบอลูมิเนียม 5083 vs 6061 vs 7075 เลือกเกรดไหนดี

ต้องการวัสดุที่ระบุมาตรฐานชัดเจนพร้อม Mill Certificate ทุกล็อต แจ้งเกรด ขนาด และมาตรฐานที่ต้องการมาให้ทีม PX Metal จัดเตรียมให้ได้เลยที่ LINE @548vojid หรือโทร 090-960-0063 ตอบกลับภายใน 1 ชั่วโมงในเวลาทำการ